Gürültü Maruziyeti Ölçümü Nedir?
Gürültü maruziyeti ölçümü, çalışanların iş yerinde günlük veya haftalık olarak maruz kaldıkları gürültü düzeyinin kalibrasyonlu cihazlarla ölçülerek mevzuatta belirlenen sınır değerlerle karşılaştırılması sürecidir. Bu ölçüm, çevresel gürültü ölçümünden farklıdır; merkez nokta değil, çalışan kişinin kulak hizasındaki gürültüyü ifade eder ve iş sağlığı güvenliği kapsamında değerlendirilir.
Kipdaş Mühendislik olarak TÜRKAK akreditasyonumuz (AB-0968-T) ve T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İSGÜM Yeterlik Belgemiz (No: 388) ile kişisel gürültü maruziyeti ölçümlerini TS EN ISO 9612 standardında, en güncel mevzuat çerçevesinde gerçekleştiriyoruz. Akredite raporlarımız iş müfettişi denetimlerinde ve SGK meslek hastalığı süreçlerinde resmi geçerliliğe sahiptir.
Yasal Dayanak ve Mevzuat
Gürültü maruziyeti ölçümü, ülkemizde iki ana yönetmelik çerçevesinde değerlendirilir.
Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik
28 Temmuz 2013 tarih ve 28721 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 30. maddesine dayanılarak ve 2003/10/EC sayılı Avrupa Parlamentosu ve Konseyi Direktifine paralel olarak hazırlanmıştır. Yönetmelik; gürültüden kaynaklanan veya kaynaklanması muhtemel risklerden, özellikle işitme ile ilgili risklerden çalışanları korumayı amaçlar.
İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizi Yapan Laboratuvarlar Hakkında Yönetmelik
27 Ocak 2023 tarih ve 32086 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan bu yönetmelik, iş hijyeni ölçümlerini yapacak laboratuvarların yeterlik şartlarını ve akreditasyon kriterlerini belirler. Ölçümler yalnızca İSGÜM Yeterlik Belgesi’ne sahip ve TÜRKAK tarafından akredite edilmiş laboratuvarlar tarafından yapılabilir.
Maruziyet Eylem ve Sınır Değerleri
Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik, gürültü maruziyetini üç kademeli bir eşik sistemiyle değerlendirir. Her eşik, işverenin almak zorunda olduğu farklı tedbirleri tetikler.
En Düşük Maruziyet Eylem Değeri
- LEX, 8 saat: 80 dB(A)
- Ptepe: 112 Pa [135 dB(C) re. 20 µPa]
- İşveren Yükümlülüğü: Bu değere ulaşıldığında işveren çalışanlara kişisel kulak koruyucuları temin eder ve gürültü riski konusunda bilgilendirme yapar.
En Yüksek Maruziyet Eylem Değeri
- LEX, 8 saat: 85 dB(A)
- Ptepe: 140 Pa [137 dB(C) re. 20 µPa]
- İşveren Yükümlülüğü: Bu değer aşıldığında kulak koruyucuların kullanımı zorunlu hale gelir, uyarı işaretleri konulur, gürültü azaltım programı uygulanır ve düzenli işitme testi (odyometri) yaptırılır.
Maruziyet Sınır Değeri
- LEX, 8 saat: 87 dB(A)
- Ptepe: 200 Pa [140 dB(C) re. 20 µPa]
- İşveren Yükümlülüğü: Bu değer aşılamaz. Sınır değerin üzerinde maruziyet tespit edildiğinde işveren derhal tedbir alır, ihlali ortadan kaldıracak teknik ve organizasyonel düzenlemeleri yapar.
Maruziyet sınır değeri değerlendirilirken çalışanın kullandığı kişisel kulak koruyucusunun sağladığı azaltma dikkate alınır. Eylem değerleri değerlendirilirken ise kulak koruyucu donanımların etkisi dikkate alınmaz.
Anlık Gürültü Ölçer mi, Dozimetre mi?
Gürültü maruziyeti ölçümlerinde temel olarak iki farklı cihaz kullanılır. Doğru cihaz seçimi, ölçümün doğruluğu açısından kritik öneme sahiptir.
Anlık Gürültü Ölçüm Cihazı (Ses Seviye Ölçer)
IEC 61672 standardına uygun, belirli bir noktadaki ses basınç seviyesini desibel cinsinden ölçen cihazdır. Bu cihazla yapılan ölçümler için bazı kurallara uyulmalıdır:
- Ölçümler çalışanın kulak hizasından yaklaşık 10 cm uzaklıkta yapılmalıdır
- Ses basıncı emilimini önleyecek şekilde yan durarak ölçüm alınmalıdır
- Mikrofon, gürültü kaynağına (prosese) dönük tutulmalıdır
- Çalışanın işlem periyodu boyunca birlikte hareket edilmelidir
- Birden fazla alet/bölüm/proses varsa her biri için ayrı ayrı ölçüm yapılmalıdır
Anlık gürültü ölçüm cihazları, çalışanların her bir proseste çalışma süreleri doğruya yakın şekilde belirlenebildiğinde yeterli sonuç verir.
Kişisel Gürültü Dozimetresi
IEC 61252 standardına uygun olan dozimetre, çalışanın yakasına sabitlenerek tüm vardiya süresince maruz kalınan gürültüyü kümülatif olarak kayıt eden cihazdır. Dozimetreler özellikle aşağıdaki durumlarda tercih edilir:
- Tersaneler, atölyeler, marangozhaneler gibi çok değişkenli ortamlar
- Çok sayıda çalışanın farklı ses basınç seviyelerinde işler yaptığı alanlar
- Çalışma sürelerinin tam olarak belirlenmesinin zor olduğu durumlar
- Mobil çalışanlar (saha mühendisleri, lojistik personeli vb.)
- İşin niteliği gereği aynı anda birden fazla noktada gürültü maruziyeti olan işler
Dozimetre ile herhangi bir özel hesap yapmadan 8 saatlik günlük maruziyet veya ilgili işin yapıldığı süreç boyunca doğrudan değer alınabilir. Bu da hesaplama hatalarını minimuma indirir.
İşverenin Yasal Yükümlülükleri
Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik uyarınca işverenler aşağıdaki yükümlülükleri yerine getirmek zorundadır.
Risk Değerlendirmesi Yapılması
İşveren öncelikle iş yerinde gürültü kaynaklı riskleri değerlendirir. Risk değerlendirmesi sonucuna göre maruziyet ölçümleri planlanır ve uygulanır.
Periyodik Ölçüm Yaptırılması
Maruziyet ölçümleri, iş yerinin koşullarına bağlı olarak periyodik şekilde yapılır. İşyeri ortamında veya işin gereğinde değişiklik olması durumunda, işyeri hekimi veya iş güvenliği uzmanının gerekli görmesi halinde ölçümler tekrarlanır.
Sonuçların Saklanması
Değerlendirme ve ölçüm sonuçları, gerektiğinde kullanılmak ve iş müfettişlerinin denetimlerinde gösterilmek üzere en az 15 yıl süreyle saklanmalıdır.
Tedbirlerin Alınması
Maruziyet değerine göre kişisel kulak koruyucu temini, kaynakta kontrol tedbirleri, mühendislik kontrolleri (susturucu, ses bariyeri), idari kontroller (rotasyon, çalışma süresinin azaltılması) ve sağlık gözetimi (odyometri testi) gerçekleştirilir.
Çalışanların Bilgilendirilmesi ve Eğitimi
İşveren, çalışanlara gürültünün etkileri, alınacak tedbirler ve kulak koruyucularının doğru kullanımı konusunda eğitim verir.
Gürültü Maruziyeti Ölçümünün Yapılma Şekli
1. Aşama: İşyeri Etüdü ve Risk Değerlendirmesi
İşyerinin türü, faaliyet alanı, gürültü kaynakları, çalışan sayısı ve vardiya düzeni incelenir. İSG uzmanı ile birlikte hangi çalışanların hangi proseslerde ne kadar süre çalıştığı belirlenir. Bu bilgi, kişisel maruziyetin hesaplanması için kritik öneme sahiptir.
2. Aşama: Ölçüm Stratejisinin Belirlenmesi
TS EN ISO 9612 standardına göre üç farklı ölçüm stratejisi mevcuttur:
- Görev Bazlı Strateji: Çalışanın yaptığı her görev için ayrı ölçüm
- İş Bazlı Strateji: Tüm iş günü boyunca temsil edici örnekleme
- Tam Gün Stratejisi: Vardiya boyunca sürekli ölçüm (genellikle dozimetre ile)
3. Aşama: Çalışan Gruplarının Belirlenmesi
Benzer işleri yapan çalışanlar “homojen maruziyet grubu” olarak sınıflandırılır. Her grup için yeterli sayıda örneklem alınır.
4. Aşama: Saha Ölçümlerinin Gerçekleştirilmesi
Kalibrasyonlu cihazlarla saha ölçümleri yapılır. Anlık ölçüm cihazlarında çalışanın kulak hizasından 10 cm mesafe korunur. Dozimetre ölçümlerinde cihaz, çalışanın omuz hizasına sabitlenir ve tüm vardiya boyunca veri toplar.
5. Aşama: Veri Analizi ve LEX, 8saat Hesaplaması
Toplanan veriler ofis ortamında analiz edilir. 8 saatlik eşdeğer A-ağırlıklı ses basınç seviyesi (LEX, 8saat) hesaplanır. Günlük maruziyet düzeyleri değişkense haftalık ortalama (LEX, 40 saat) hesaplanır. Tepe ses basıncı (Ptepe) ayrıca değerlendirilir.
6. Aşama: Raporlama ve Yorumlama
Sonuçlar yönetmelikte belirtilen 80/85/87 dB(A) eşikleriyle karşılaştırılır. Hangi çalışanların hangi eşiği aştığı belirlenir. İşveren için uygulanacak tedbirler önerilir. Rapor, basılı ve elektronik formatta İSG dosyasına eklenmek üzere teslim edilir.
Hangi Sektörlerin Gürültü Maruziyeti Ölçümüne İhtiyacı Var?
Yönetmelik gereği gürültü riski taşıyan tüm işyerleri kişisel maruziyet ölçümü yaptırmakla yükümlüdür. Özellikle aşağıdaki sektörlerde maruziyet eşiklerinin aşılma olasılığı yüksektir.
- Metal Sektörü: Tersaneler, demir-çelik fabrikaları, döküm tesisleri, talaşlı imalat atölyeleri
- Ağaç İşleme: Marangozhaneler, mobilya imalat tesisleri, kereste fabrikaları
- İnşaat ve Madencilik: Şantiyeler, taş ocakları, hazır beton tesisleri
- Tekstil: İplik, dokuma ve konfeksiyon fabrikaları
- Otomotiv: Üretim hattı çalışanları, kaporta atölyeleri
- Cam ve Seramik: Cam fabrikaları, fırın çalışanları
- Gıda Sanayi: Paketleme hatları, dolum tesisleri, mezbahalar
- Kağıt ve Ambalaj: Selüloz, baskı ve karton fabrikaları
- Eğlence Sektörü: Gece kulübü, konser teknisyenleri, ses operatörleri
- Havacılık: Apron çalışanları, yer hizmetleri personeli
- Lojistik: Liman çalışanları, depo operatörleri
- Enerji Sektörü: Türbin operatörleri, jeneratör odası personeli
Gürültü Kaynaklı Meslek Hastalığı
Uzun süreli yüksek gürültüye maruziyet, geri dönüşü olmayan işitme kayıplarına neden olur. Türkiye’de gürültü kaynaklı işitme kaybının meslek hastalığı olarak kabul edilmesi için belirli koşullar aranır.
Meslek Hastalığı Sayılma Koşulları
- Gürültülü işte en az iki yıl çalışmış olmak
- Gürültü düzeyinin sürekli olarak 85 dB(A) üzerinde olduğu işyerinde 30 günden fazla çalışmak
- SGK Sağlık Kurulu tarafından düzenlenen rapor ile tespit edilmiş işitme kaybı olması
- İşitme kaybının iş ile illiyet bağının kurulması
Gürültünün Sağlık Üzerindeki Etkileri
- Geçici ve kalıcı işitme kaybı
- Tinnitus (kulak çınlaması)
- Kardiyovasküler problemler (hipertansiyon, kalp ritim bozuklukları)
- Uyku bozuklukları ve kronik yorgunluk
- Stres, anksiyete ve konsantrasyon kaybı
- Sindirim sistemi rahatsızlıkları
- İş kazaları riski artışı (uyarı seslerinin duyulamaması)
Maruziyet Ölçümü Yaptırmamanın Sonuçları
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve bağlı yönetmelikler uyarınca işverenler, gürültü maruziyeti ölçümlerini yaptırmakla yükümlüdür. Yükümlülüklere uyulmaması halinde:
- İş müfettişi denetimlerinde idari para cezası uygulanır
- Çalışanların meslek hastalığı tazminat taleplerinde işveren sorumlu tutulur
- SGK tarafından rücu davası açılabilir
- İş kazası halinde cezai sorumluluk gündeme gelir
- İSG yönetim sistemi sertifikasyonları (ISO 45001 vb.) askıya alınabilir
- İşyeri faaliyetinin geçici olarak durdurulması söz konusu olabilir
Neden Kipdaş Mühendislik?
- TÜRKAK Akreditasyonu (TS EN ISO/IEC 17025:2017, AB-0968-T)
- T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İSGÜM Yeterlik Belgesi (No: 388)
- TS EN ISO 9612 standardında kişisel gürültü maruziyeti ölçümü akreditasyonu
- 2012’den bu yana faaliyet gösteren güvenilir laboratuvar altyapısı
- Class 1 sertifikalı kalibrasyonlu ses seviye ölçerler
- IEC 61252 standardına uygun profesyonel dozimetreler
- İSG uzmanları ile koordineli çalışma deneyimi
- Risk değerlendirmesi süreçlerine teknik destek
- Detaylı, anlaşılır ve aksiyon odaklı raporlama
- İstanbul merkezli, Türkiye geneline saha hizmeti
- EA ve ILAC ile çok taraflı anlaşma çerçevesinde uluslararası geçerlilik
Sıkça Sorulan Sorular
Gürültü maruziyeti ölçümü hangi sıklıkla yapılmalı?
Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik, ölçümler için belirli bir periyot belirtmez; risk değerlendirmesine bağlı olarak yapılmasını öngörür. Ancak iyi uygulama olarak yılda en az bir kez ölçüm yaptırılması önerilir. İşyeri ortamında veya işin niteliğinde değişiklik olması, yeni makine alınması, üretim hattının değişmesi gibi durumlarda ölçüm tekrarlanmalıdır.
Çevresel gürültü ölçümü ile maruziyet ölçümü aynı mıdır?
Hayır. Çevresel gürültü ölçümü, bir işletmeden çevreye yayılan gürültüyü ölçer ve TS ISO 1996-1, TS ISO 1996-2 standartlarına göre yapılır. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı mevzuatına tabidir. Gürültü maruziyeti ölçümü ise çalışanların iş yerinde maruz kaldığı gürültüyü ölçer; TS EN ISO 9612 standardına göre yapılır ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı mevzuatına tabidir.
Çalışan kulaklık takıyorsa ölçüm sonucunu etkiler mi?
Maruziyet eylem değerleri (80 ve 85 dB) değerlendirilirken kişisel kulak koruyucuların etkisi dikkate alınmaz; yani çalışanın kulaklıksız maruz kalacağı gürültü düzeyi ölçülür. Maruziyet sınır değeri (87 dB) değerlendirilirken ise çalışanın taktığı kulak koruyucusunun sağladığı azaltma hesaba katılır. Ölçüm sırasında çalışanın normal iş şartlarında kulaklık takıp takmadığı raporda belirtilir.
Dozimetre ne kadar süre takılmalıdır?
Dozimetre, çalışanın tüm vardiyası boyunca (genellikle 8 saat) yakasına sabitlenerek takılır. Kısmi vardiya çalışmalarında işin tipik bir süreç boyunca temsil edici şekilde ölçüm yapılır. Vardiya değişen iş yerlerinde her vardiya için ayrı ölçüm planlanır. Dozimetre yemek molaları ve dinlenme süreleri dahil tüm zaman dilimini kayıt eder; bu durum LEX, 8saat hesabında otomatik olarak yansıtılır.
85 dB üzeri maruziyet tespit edilirse ne yapılmalı?
85 dB(A) en yüksek maruziyet eylem değerinin aşıldığı tespit edildiğinde işveren derhal aşağıdaki tedbirleri almalıdır: çalışana uygun kulak koruyucu temin etmek ve kullanımını zorunlu kılmak, gürültü riskli bölgelere uyarı işareti koymak, çalışan için yıllık odyometri (işitme testi) yaptırmak, gürültü azaltım programını uygulamaya almak ve teknik tedbirlerle (susturucu, ses bariyeri, makine bakımı) kaynakta kontrol sağlamak. Bu tedbirler İSG uzmanı ile koordineli şekilde planlanmalıdır.
Maruziyet ölçümünü kimler yapabilir?
İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizi Yapan Laboratuvarlar Hakkında Yönetmelik gereği gürültü maruziyeti ölçümleri yalnızca İSGÜM Yeterlik Belgesi’ne sahip ve TÜRKAK tarafından akredite edilmiş laboratuvarlar tarafından yapılabilir. Kipdaş Mühendislik İSGÜM Yeterlik Belgesi No: 388 ile ve TÜRKAK akreditasyonu (AB-0968-T) ile bu hizmeti vermeye yetkili kuruluşlardandır.
Ölçüm sonuçları kaç yıl saklanmalı?
İş hijyeni ölçüm raporları ve değerlendirme sonuçları, iş müfettişi denetimlerinde ibraz edilmek üzere uygun bir şekilde saklanmalıdır. Genel uygulama olarak meslek hastalığı zamanaşımı süreleri de göz önüne alınarak en az 15 yıl süreyle saklanması önerilir. Dijital arşivleme yapılması ve raporun çalışan özlük dosyasına da eklenmesi iyi bir uygulamadır.
Haftalık maruziyet düzeyi nasıl hesaplanır?
Günlük gürültü maruziyet değerleri günden güne önemli ölçüde farklılık gösteriyorsa, günlük (LEX, 8saat) yerine haftalık gürültü maruziyet düzeyi (LEX, 40saat) kullanılabilir. Bu durumda haftalık 40 saatlik çalışma süresi için A-ağırlıklı eşdeğer ses basınç düzeyi hesaplanır. Haftalık maruziyet düzeyi her halükarda 87 dB(A) sınır değerini aşamaz. Bu yöntem özellikle vardiyalı çalışan veya rotasyonlu iş yerleri için uygundur.
İletişim ve Hizmet Talebi
İşyerinizde çalışanların gürültü maruziyeti ölçümü, risk değerlendirmesi desteği ve İSG dosyanız için akredite raporlama hizmetleri hakkında detaylı bilgi almak; keşif ve teklif talebinde bulunmak üzere bize ulaşabilirsiniz. İSGÜM yetkili uzman ekibimiz, ihtiyacınıza uygun çözümü en kısa sürede sunacaktır.
- Telefon: +90 212 482 0040 / +90 212 554 5891
- E-Posta: info@kipdasmuhendislik.com