Toz Ölçümü Nedir?
Toz ölçümü, işyeri ortamında çalışanların solunum yoluyla maruz kaldığı toplam ve solunabilir toz konsantrasyonunun bilimsel yöntemlerle belirlenmesi işlemidir. Kipdaş Mühendislik; TÜRKAK akreditasyonu (AB-0968-T) ve İSGÜM yeterlik belgesi (No. 388) kapsamında, uluslararası geçerli MDHS 14/3 gravimetrik metoduyla toz ölçümü ve toz tayini hizmeti sunar.
Toz ölçümünün amacı, ortam havasındaki toz miktarını mesleki maruziyet sınır değerleri (ZAOD/TWA) ile karşılaştırarak çalışanların sağlığını korumak ve işverenin yasal yükümlülüklerini yerine getirmesini sağlamaktır. Doğru ve akredite bir toz ölçümü, hem denetimlerde yasal güvence sağlar hem de doğru kişisel koruyucu donanımın seçilmesine zemin oluşturur.
Toz Türleri: Toplam, Trokal ve Solunabilir Toz
İş hijyeni açısından tozlar, partikül boyutuna ve solunum sistemindeki davranışına göre üç ana grupta incelenir. Numune alma ekipmanı ve değerlendirme yöntemi her grup için farklıdır.
Toplam (İnhalabilir) Toz
Aerodinamik çapı yaklaşık 100 µm’nin altında kalan ve ağız ile burun yoluyla solunabilen tüm asılı partikülleri kapsar. Üst solunum yollarından akciğerlere kadar tüm solunum sistemini etkileyebilir.
Trokal Toz
Aerodinamik çapı 10 µm’nin altında kalan, gırtlak bölgesini geçerek alt solunum yollarına ulaşabilen toz fraksiyonudur.
Solunabilir Toz
Tozla Mücadele Yönetmeliği’ne göre aerodinamik eşdeğer çapı 0,1–5,0 µm büyüklüğünde olan ve alveollere kadar ulaşabilen toz fraksiyonudur. Bu boyuttaki partiküller akciğerin derinliklerinde birikir ve dışarı atılamaz; bu nedenle sağlık açısından en tehlikeli gruptur.
İşyerinde Toz Ölçümü Neden Önemlidir?
Solunabilir toz, akciğerlerde birikerek pnömokonyoz (akciğer toz hastalığı) adı verilen kalıcı ve geri dönüşsüz hasarlara yol açar. Tozun mineral içeriği, hastalık riskini doğrudan belirler.
- Silikoz: Kristal yapıda SiO₂ (kuvars) içeren tozların neden olduğu, en yaygın ve ağır pnömokonyoz türüdür. Maden, taş ocağı, döküm ve cam sektöründe yüksek risk taşır.
- Asbestoz: Asbest liflerinin neden olduğu, akciğer kanseri ve mezotelyoma ile ilişkili hastalıktır.
- Diğer pnömokonyozlar: Kömür (antrakoz), demir (sideroz), pamuk (bisinoz) gibi tozlar farklı ağırlıkta hastalıklara yol açar.
Bu hastalıkların tedavisi yoktur; tek korunma yolu maruziyetin ölçülmesi ve sınır değerlerin altında tutulmasıdır. Düzenli toz ölçümü, riskin erken tespit edilmesini ve mühendislik önlemlerinin etkinliğinin doğrulanmasını sağlar.
Toz Ölçümünün Yasal Dayanağı
İşyerinde toz ölçümü, aşağıdaki mevzuat kapsamında yasal bir zorunluluktur:
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu — İşverenin çalışanları sağlık risklerinden koruma yükümlülüğü.
- Tozla Mücadele Yönetmeliği (5 Kasım 2013, RG 28512) — Toz maruziyetinin önlenmesi, ölçümü ve sınır değerleri.
- İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik (27 Ocak 2023, RG 32086) — Ölçümlerin yalnızca İSGÜM yetkili laboratuvarlarca yapılması zorunluluğu.
- Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Yönetmelik — Kristal silika içeren tozlara özel hükümler.
Tozla Mücadele Yönetmeliği’ne göre işveren, çalışılan ortamdaki solunabilir toz miktarının ölçümünü yaptırarak değerin daima ZAOD/TWA sınırının altında olmasını sağlamakla yükümlüdür. Denetimlerde geçerli sayılan ölçümler ise yalnızca Genel Müdürlükçe yeterlik belgesi verilen laboratuvarlarca yapılabilir.
Toz Mesleki Maruziyet Sınır Değerleri (ZAOD/TWA)
Tozla Mücadele Yönetmeliği Ek-1’de yer alan, 8 saatlik zaman ağırlıklı ortalama (ZAOD/TWA) bazındaki başlıca sınır değerler şunlardır:
- Kuvars (kristal SiO₂), solunabilir: 0,1 mg/m³
- Kristobalit, solunabilir: 0,05 mg/m³
- Tridimit, solunabilir: 0,05 mg/m³
- Kömür tozu (≤ %5 SiO₂), solunabilir: 2 mg/m³
- Sınıflandırılmamış toplam (inhalabilir) toz: genel kabul gören üst değer 15 mg/m³
- Sınıflandırılmamış solunabilir toz: 5 mg/m³
Bu değerlerin aşıldığı bölümlerde, toz yoğunluğu sınır değerin altına düşürülene kadar üretime yönelik çalışma yapılamaz. Ölçüm raporumuz, her bir ölçüm noktasını ilgili sınır değerle karşılaştırarak uygunluk durumunu açıkça ortaya koyar.
Toz Ölçümü Nasıl Yapılır?
Kipdaş Mühendislik, toz ölçümünü HSE-MDHS 14/3 metoduna uygun gravimetrik (tartımsal) esasa göre gerçekleştirir. Süreç şu adımlardan oluşur:
1. Numune Alma
Çalışanın solunum bölgesine veya ortam noktalarına yerleştirilen kalibreli kişisel örnekleme pompası, bilinen debide havayı önceden tartılmış bir filtre üzerinden geçirir. Solunabilir fraksiyon için siklon ayırıcı, inhalabilir fraksiyon için IOM başlık kullanılır. Numune, üretim yapılan günde ve tüm vardiyayı temsil edecek sürede alınır.
2. Gravimetrik Analiz
Filtreler ölçüm öncesi ve sonrasında, sıcaklık ve nemin kontrol edildiği tartım odasında şartlandırılır. Hassas terazide yapılan tartım farkından, geçen hava hacmine bölünerek toz konsantrasyonu mg/m³ cinsinden hesaplanır.
3. Raporlama ve Değerlendirme
Sonuçlar, ilgili mesleki maruziyet sınır değerleriyle karşılaştırılır ve TÜRKAK akreditasyonlu, İSGÜM yetkili rapor olarak teslim edilir. Rapor, alınması gereken mühendislik ve koruyucu önlemler için yol gösterir.
Akreditasyon Kapsamımız ve Dürüst Bilgilendirme
Kipdaş Mühendislik, havadaki toplam toz ve havadaki solunabilir toz konsantrasyonu tayininde (MDHS 14/3, gravimetrik) TÜRKAK tarafından akredite edilmiştir. Bu, ölçüm sonuçlarımızın uluslararası geçerlilik (ILAC-MRA) taşıdığı anlamına gelir.
Şeffaflık ilkemiz gereği önemli bir ayrımı belirtmek isteriz: Tozun gravimetrik konsantrasyonunun ölçülmesi ile toz içindeki kristal yapıda SiO₂ (kuvars) yüzdesinin tayini birbirinden farklı işlemlerdir. Silikoz riskinin tam değerlendirilmesi için her ikisinin birlikte ele alınması gerekir. Kuvars içeriği tayini gerektiren durumlarda, sürecin nasıl yürütüleceği konusunda sizi doğru biçimde yönlendiririz. Akreditasyon kapsamımızı olduğundan geniş göstermeyiz; bu dürüstlük, raporlarınızın denetimlerde hukuki olarak savunulabilir olmasını güvence altına alır.
Toz Ölçümü Kaç Yılda Bir Yapılmalıdır?
İş Hijyeni Ölçüm Yönetmeliği’ne göre toz ölçümleri, risk değerlendirmesi sonucuna göre belirlenen periyodik aralıklarla tekrarlanır. Uygulamada işyerinin tehlike sınıfı esas alınır:
- Çok tehlikeli işyerleri: en az 2 yılda bir
- Tehlikeli işyerleri: en az 4 yılda bir
- Az tehlikeli işyerleri: en az 6 yılda bir
Ayrıca; üretim koşulları, makine parkı veya çalışma ortamı değiştiğinde ölçümün yenilenmesi zorunludur. Maden, taş ocağı ve tünel gibi yüksek riskli işlerde ölçüm sıklığı, risk değerlendirmesi ile daha sık belirlenir.
Neden Kipdaş Mühendislik?
- TÜRKAK akreditasyonu (AB-0968-T): Uluslararası tanınan, ILAC-MRA kapsamında geçerli ölçüm sonuçları.
- İSGÜM yeterlik belgesi (No. 388): Denetimlerde yasal geçerliliği olan raporlar.
- Akredite metot: MDHS 14/3 gravimetrik yöntem ile hassas ve izlenebilir ölçüm.
- Şeffaf kapsam: Yalnızca akredite olduğumuz parametreleri sunar, gerektiğinde doğru yönlendirme yaparız.
- Eksiksiz raporlama: Her ölçüm noktasının sınır değerlerle karşılaştırıldığı, önlem önerileri içeren detaylı raporlar.
İşyerinizde toz ölçümü ve toz tayini hizmeti için Kipdaş Mühendislik ile iletişime geçerek hızlıca teklif alabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Toz ölçümü zorunlu mu?
Evet. 6331 sayılı İSG Kanunu ve Tozla Mücadele Yönetmeliği gereği, toz maruziyeti bulunan tüm işyerlerinde işveren toz ölçümü yaptırmakla yükümlüdür. Ölçümler İSGÜM yetkili laboratuvarlarca yapılmalıdır.
Solunabilir toz ile toplam toz arasındaki fark nedir?
Toplam (inhalabilir) toz, solunabilen tüm partikülleri kapsarken; solunabilir toz, aerodinamik çapı 0,1–5,0 µm olan ve alveollere kadar ulaşabilen ince fraksiyonu ifade eder. Solunabilir toz, sağlık açısından en riskli gruptur ve ayrı bir sınır değere tabidir.
Toz ölçümü hangi metotla yapılır?
Kipdaş Mühendislik, toz ölçümünü akredite HSE-MDHS 14/3 gravimetrik metoduyla yapar. Numune kalibreli pompayla filtre üzerine alınır, tartım farkından konsantrasyon mg/m³ olarak hesaplanır.
Toz ölçümü kaç yılda bir yapılır?
Genel uygulamada çok tehlikeli işyerlerinde 2 yılda bir, tehlikeli işyerlerinde 4 yılda bir, az tehlikeli işyerlerinde 6 yılda bir yapılır. Çalışma koşulları değiştiğinde ölçüm yenilenir.
Toz ölçüm raporu ne kadar süre geçerlidir?
Rapor geçerliliği işyerinin tehlike sınıfına bağlıdır ve bir sonraki periyodik ölçüm tarihine kadar sürer. Ancak ortam, proses veya ekipman değişikliğinde rapor güncelliğini yitirir ve yeni ölçüm gerekir.
Kipdaş tozdaki kristal silika (kuvars) oranını ölçüyor mu?
Kipdaş Mühendislik, toplam ve solunabilir toz konsantrasyonunun gravimetrik ölçümünde akreditedir. Tozun içindeki kristal SiO₂ (kuvars) yüzdesinin tayini ayrı bir analiz olup, ihtiyaç halinde süreç konusunda sizi doğru biçimde yönlendiririz.